A evolución da sociedade actual esixe unha resposta
máis ampla e eficaz para abordar os retos, que ten por
diante, en materia de integración, cidadanía e
desfrute dos dereitos humanos e das liberdades fundamentais,
sen ningún tipo de discriminación. Moitas mulleres
e algúns homes, a través das distintas épocas,
despregaron grandes esforzos de reflexión e acción,
na busca por lograr o recoñecemento expreso e específico
dos dereitos humanos, e de conseguir novas cotas de participación
para aqueles colectivos, que por diferentes modelos e estruturas
sociais androcéntricas mantidas historicamente, xeraban
e repartían roles diferentemente valorados en función
do xénero.
A resultas do seu esforzo, en España estase a vivir
un proceso de apertura e recoñecemento da diversidade
e a pluralidade, que trae consigo un recoñecemento legal
dos dereitos de cidadanía, e é preciso, así
mesmo, dispor dunha ferramenta que permita, de maneira efectiva,
desfrutar deses dereitos a todas as persoas, con independencia
de calquera circunstancia persoal ou social.
O recoñecemento da igualdade formal sancionado polas
constitucións dos Estados europeos, a equiparación
de dereitos no ordenamento xurídico e o progresivo recoñecemento
social entre homes e mulleres non abondan para garantir a igualdade
real ou de feito. A igualdade real supón unha efectiva
equivalencia na valoración de mulleres e homes e das
súas respectivas necesidades e intereses en todos os
ámbitos sociais, así como o dereito a recibir
o trato e as respostas axeitadas a súas demandas específicas.
A Lei 7/2004, do 16 de xullo, galega para a igualdade de mulleres
e homes, establece o compromiso da comunidade autónoma
na eliminación da discriminación entre mulleres
e homes e na promoción da igualdade no ámbito
laboral e formativo. A aposta formativa que presentamos abordará
a igualdade de trato, entendida como a ausencia de toda discriminación,
directa ou indirecta, por razón de sexo (Artigo 3 da
Lei Orgánica 3/ 2007), desde distintas perspectivas situando,
nun primeiro momento, a mirada nas problemáticas educativas
que se seguen a manifestar (violencia escolar, acoso, bulling,
etc.) para explorar despois alternativas, recursos e habilidades
que a comunidade educativa deberá mobilizar para traballar
a favor da igualdade de trato nos contextos educativos.
A violencia, é algo que na nosa sociedade se ven consentindo
en todas as esferas, no marco dunha estructura familiar e social
patriarcal, baseada na suposta superioridade dos homes sobre
as mulleres. É imprescindible sinalar e visibilizar a
importancia que neste proceso ten a cultura, e deixar claro
que as diferentes formas de violencia son construccións
sociais, non unha derivación espontánea da natureza,
e polo tanto que podemos mediante a educación, a través
doutros modelos culturais transformala, evitala e erradicala.
A falta de costume de ver a violencia como
asunto público, denunciable e castigable, así como
a sanción pública á vítima, fai moi
difícil o sistema de denuncia e a posterior intervención.
Numerosas investigacións conclúen que os casos nos
que se actúa de maneira eficaz, son unha minoría
dos casos existentes e considéranse metaforicamente que
os casos rexistrados de violencia nas distintas esferas, non son
máis que a punta do iceberg dun fenómeno que existe
en moita maior medida.
A educación non é nunca neutral senón que
será a canle para proporcionar ao alumnado un posicionamento
no momento de elixir manterse como cidadáns/ás pasivos
e inmobilistas, é dicir, deixando as cousas como están;
ou ser activos e trasformadores da realidade contribuíndo,
na medida dos seus posibles, á mellora do que ocorre ao
seu redor.
A complexidade e variedade de factores que se apuntan como responsables
do deterioro da convivencia, uns de carácter psicolóxico,
outros de carácter social, outros propiamente educativos,
formais, motivados ás veces por unha educación familiar
inapropiada e outras por non estar as institucións educativas
preparadas para atender a tanta diversidade de persoas, esixe
intervir cun enfoque holístico, en todos os ámbitos.
E ademais, se se aspira a atopar unha resposta educativa axeitada
a estas situacións, faise necesario fuxir de explicacións
simplistas e esquivas que, lonxe de solucionar o problema, contribúen
a mantelo e agravalo.
A discriminación da muller está inscrita en todos
e cada un dos ámbitos das relacións sociais, privadas
e públicas, como cristalización de factores socioculturais.
A adxudicación de roles en función do sexo e outras
variables como a etnia ou a clase social aos que se pertence,
está profundamente enraizada na nosa cultura. Ademais,
os/as educadores/as non escapan tampouco a esta norma e teñen
interiorizado, como naturais, moitos comportamentos, estereotipos
e linguaxes sexistas.
A educación non sexista non debe ser a tarefa dunhas poucas
persoas, senón a responsabilidade de toda a comunidade.
Unha escola que creza coas raíces postas no medio no que
vive, e a vista na utopía pode, colaborar con outras entidades
na gran tarefa de conseguir unha sociedade máis xusta,
máis igualitaria e menos violenta na que todos/as podamos
ser máis felices.
O reto da educación está nos procesos de revisión
dunha cultura organizativa, da metodoloxía que potencie,
nas cidadás e nos cidadáns, as capacidades para
comprender e interpretar a realidade e lles permita facer unha
lectura crítica dos acontecementos mediante un diálogo
construtivo. É imprescindible relacionar a educación
co medio e comprender a función educadora da familia e
a comunidade, tanto na adquisición de competencias e aprendizaxes
como na educación no respecto dos dereitos e liberdades,
na igualdade de dereitos e oportunidades entre homes e mulleres
e na igualdade de trato e non discriminación por razón
de sexo, clase, raza ou por situacións de discapacidade.
Hoxe en día, o modelo tradicional machista segue sendo
o elemento dominante, no proceso de socialización da gran
maioría dos homes, incluídos nenos e mozos e tamén
de moitas mulleres. Implica unha grave discriminación cara
ás mulleres e redúcelle, prívalle ou quítalle
aos homes, unha parte moi importante da súa humanidade.
É necesario actuar directamente con medidas que contrarresten
as “resistencias masculinas ao cambio”, identificando
cales son os valores, actitudes e situacións que están
a dificultar a incorporación da idea de igualdade e a súa
práctica na poboación masculina. Pero este cambio
non é sinxelo, xa que á lista tradicional (sentido
de superioridade, resistencia á perda de privilexios, de
control e de poder, etc.) dos factores que producen as resistencias
dos homes á plena igualdade, hai que engadir, dende a análise
de xénero, outros moitos elementos, como os medos, inseguridades,
complexos de inferioridade, o control masculino exercido polos
outros homes, a falta de referentes positivos, o mundo emocional
masculino como consecuencia da cultura machista, etc.
Faise necesario que os homes, os mozos e os nenos, sexan axudados,
e educados, para realizar ese proceso de identificación
dos valores, prexuízos e condutas sexistas nos que nos
educan e socializan, aínda na actualidade, e para posteriormente
tomar a decisión de levar a cabo a de-construción
interior de homes patriarcais, e a reconstrucción cara
ser homes igualitarios.
A transformación dos homes e a súa incorporación
ao camiño da igualdade é un tema educativo, social
e político, xa que o persoal é político.
Trátase, pois, dunha obriga educativa, política
e social porque terá consecuencias que non deben ser ignoradas.
As imaxes que representan as mulleres e aos homes, “como
persoas reais ou figuradas” a través das distintas
linguaxes que manexamos (oral, icónica, escrita, plástica,
audiovisual) facilitan unha percepción sexista da realidade.
Se a linguaxe que utilizamos é sexista, reproduciranse
roles e estereotipos de xénero no acto comunicativo entre
as persoas quen exerzan de emisoras e as que fagan de receptoras.
Os medios de comunicación xogan en todo isto un papel decisivo,
como sinala a Declaración de Compostela, do ano 2004, asinada
pola maioría dos medios de comunicación de Galicia,
non só como garantes do dereito da cidadanía a recibir
unha información veraz, senón tamén como
fornecedores de valores como a igualdade, a non discriminación
por razóns de sexo, a solidariedade coas víctimas…,
que máis e mellor contribúen a conseguir eses obxectivos.
Son canles de socialización fundamentais e prioritarias
para que estes valores estean hoxe en día nas axendas sociais
e mediáticas, sempre que traballen para evitar o sensacionalismo,
o morbo e o dramatismo, tanto no tratamento do texto como das
imaxes.
